Cymunedau

Bwriad Prosiect Bro Beca yw gweithio gyda chymunedau yn Sir Benfro er mwyn canfod eu treftadaeth. Un o amcanion y prosiect yw annog cymunedau i ymchwilio i weithgaredd Beca yn eu hardaloedd er mwyn darganfod sut fywyd oedd yn yr ardal adeg y terfysgoedd, beth yrrodd pobl oedd yn ufudd i’r gyfraith ymddwyn mor dreisgar, gyda chanlyniadau fel gweithredoedd Beca. Mae’r prosiect hefyd yn diddori mewn ffyrdd tyrpeg, a hoffem ddarganfod unrhyw gerrig milltir neu nodweddion materol arall sy’n dal i fodoli, fel adfeilion o dai toll ar hyd ffyrdd yr ardal.

Ffyrdd, Terfysg a Rebecca –
Cyfarfodydd Treftadaeth Cymunedol Sir Benfro

Cynhaliwyd cyfarfodydd treftadaeth cymunedol dros Sir Benfro i ddadorchuddio hanes Terfysgoedd Rebecca ar draws y sir.

Mynachlog-ddu
3ydd Mawrth 2005 & 12fed Mai 2005
Prif bwnc y cyfarfodydd yma oedd hanes Thomas Rees, sy’n fwy adnabyddus fel Twm Carnabwth, y Rebecca cyntaf. Yn ystod y ddau cyfarfod rhoddodd aelodau’r gymuned wybodaeth am ei gymeriad, ei deulu, ei weithgaredd hwyrach gyda Chapel y Bedyddwyr Bethel, gwybodaeth o’i garreg fedd ac o’i dystysgrif geni. Darganfuwyd fod anghysondeb rhwng ei garreg fedd a’i dystysgrif marwolaeth yn nhermau dyddiad ei farwolaeth a’i oedran ar y pryd. Mae ei garreg fedd yn nodi ei fod wedi marw ar Medi’r 17eg 1876 yn 70 oed, tra fod ei dystysgrif marwolaeth yn nodi ei fod wedi marw ar Hydref 19eg 1876 yn 72 oed. Mae’r ddau yma’n wahanol i manylion sensws 1851, 1861 a 11871 lle nodir ei oedran yn 43, 54 a 64 oed, sy’n golygu y fyddai mewn gwirionedd yn 69 oed yn 1876. Mae’n anodd gwybod pa gyfrif sy’n gywir gan fod lefelau llythrennedd isel yn golygu nad oedd pobl yn gwybod dyddiad eu penblwydd na’u gwir oed. Tybir fod manylion y sensws yn fwy cywir gan fod y wybodaeth wedi ei roi gan Twm ei hun yn hytrach na wybodaeth ail-law a gasglwyd wedi ei farwolaeth.

Er cof am
Thomas Rees
Trial or plwf hwn
Bu farw Medi 17 1876
Yn 70 oed
‘Twm Carnabwth’
“Nid oes neb ond Duw yn gwybod
Beth a ddigwydd mwen diwornod
Wrth gyrchu bresych at fy nginio
Daeth angau i fy ngardd i’m taro”

Daeth hanes diddorol iawn i’r olwg yn ystod y cyfarfodydd. Cafodd hanes y ‘Cleddyf yn y Wal’ ei gynnwys mewn rhaglen deledu o’r enw ‘Revealing Secrets’ a ddarlledwyd ar Channel 4. Roedd saer maen lleol yn adfer ty yn yr ardal pan ddarganfuodd cleddyf wedi ei chladdu yn y wal blaen. Cymerodd y cleddyf i’r amgueddfa yn Hwlffordd lle cafwyd ei fod yn gleddyf Swyddog Troedfilwyr Fictorianaidd ac o’r manylion ar y carn a’r patrwm dyddiwyd y cleddyf rhwng y flynyddoedd 1837 ac 1845, yr un cyfnod a Terfysgoedd Rebecca. Canfuwyd fod y person a oedd yn byw yn y ty ar y pryd hefyd yn saer maen o’r enw John Johns. Penderfynwyd fod y cleddyf mwy na thebyg naill ai fod wedi ei gymryd oddi wrth swyddog neu wedi ei ollwng yn ystod un o’r sgarmesu Rebecca a’i godi gan John Johns a’i gymryd gartref fel tlws. Gan ofni byddai’r cleddyf yn ei gysylltu â’r terfysgoedd gallai’r saer maen fod wedi adeiladu’r cleddyf i fewn i’r wal fel na fyddai’n gael ei ddarganfod.

Llun 1 – Carreg fedd Twm Carnabwth, Capel Bethel Mynachlog-ddu
Llun 2 – Golwg agos o carreg fedd Twm Carnabwth

Arberth
9fed Mawrth, 27ain Ebrill & 8fed Mehefin 2005
Roedd aelodau cymuned Arberth â diddordeb mewn dadorchuddio gwybodaeth bellach am gyfraith y tlawd yn benodol, a achosodd nifer o derfysgoedd gan Rebecca. Roedd pobl Arberth yn gryf yn eu gwrthwynebiad i sefydlu wyrcws yn y dref ac wedi ymosod arno hyd yn oed cyn gorffen y gwaith adeiladu.

Roedd y fersiwn diwygiedig o Gyfraith y Tlawd wedi gwarthnodi’r tlawd a’r sal ac yn arbennig o lym ar mamau di-briod a’r amddifad. Sefydlwyd y tlotai ac nid oedd pobl cydnerth yn gallu derbyn cymorth gan y plwyf yn eu cartrefi eu hunain. Roedd amodau’r wyrcws yn bwrpasol llym er mwyn darbwyllo pobl rhag eu mynedi. Gwahanwyd teuluoedd a fynedodd y wyrcws. Gorfodwyd gwr a gwraig i fyw ar wahan. O dan yr hen system, byddai’r plwyf wedi cefnogi’r teuluoedd hynny oedd yn mynd trwy amseroedd caled. Roeddynt wedyn yn gallu codi eu hunain yn ôl ar eu traed pan roedd gwaith ar gael. Roedd y system newydd yn golygu fod rhaid i deuluoedd a oedd yn profi amseroedd caled fynedi’r wyrcws. Byddent yn colli eu cartref os nad oeddynt yn parhau i dalu’r rhent. Roedd yn fwy caled iddynt ail-sefydlu eu hunain wedi iddynt adael y wyrcws.

Abergwaun
16eg Mawrth 2005 & 4ydd Mai 2005
Edrychodd y cyfarfodydd yn Abergwaun ar y ffaith fod Ymddiriedolaeth Abergwaun yn enwog ymysg yr ymddiriedolaeth tollbyrth. Nodwyd camreolaeth a llygredd yn glir yng ‘Nghomisiwn yr Ymchwilad’ (copi ar gael yn Llyfrgell Caerfyrddin)
Dyma’r ffyrdd gwaethaf yn y sir ac nid oedd un geiniog o’r tollbyrth yn cael ei wario i drwsio’r ffyrdd, dyletswydd a oedd dal yn perthyn i’r Plwyf. Roedd llygredd yn bla. Aethpwyd ag un ffordd o Abergwaun i Aberteifi yn bwrpasol lan lethr serth yn hytrach nag ar hyd tir gwastad a fyddai wedi bod yn haws ac yn rhatach i’w gynnal yn y tymor hir. Y rheswm am hyn oedd fod un o’r Ymddiriedolwyr am i’r ffordd redeg drwy ei dir ef er lles ei hun. Roedd hefyd yn anodd i clerc yr ymddirioedolaeth i weithio ei gyllid gan nad oedd cofnodion ariannol iawn i’w canfod.

Beca ym Mhontyberem, Sir Gâr

Anfonwyd yr wybodaeth hon i Fro Beca gan Bethan. Fe’i hysgrifennwyd gan Stephen Rees yn 1922. Meddai am ei dad-cu, Stephen Evans o fferm Cilcarw Uchaf, ger Pontyberem:-

Ysgrifennodd aelod arall o’r teulu, Stephen Gealy o Gilcarw yn fwy manwl ynglyn â rheiny a oedd yn bresennol yn y cyfarfod.

Ysgrifennodd Bethan "Both quotations come from family papers, and while Stephen Rees' is hardly unbiased, it probably reflects the family's attitude!! Poor old Shoni".

Beca ym Mhontarddulais Sir Gâr

Anfonodd Alan Richards o Bontarddulais y ffotograff hwn o garreg goffa a godwyd gan Gyngor y Gymuned i goffáu’r ymosodiad ar Dollborth Pontarddulais yn 1843.

Mae’r arysgrif yn nodi:

REBECCA

Dinistriwyd Gât Pontarddulais gan Ferched Beca dan eu harweinydd John Hughes (Jac Ty-isha) ar Fedi 6ed 1843.

The Pontarddulais Toll-gate was destroyed on the 6th September 1843 by the daughters of Rebecca led by John Hughes (Jac Ty-isha).

Cychwynnodd Bro Beca yn 2002 fel prosiect ar y cyd rhwng Rhwydwaith Gweithredu Lleol Sir Benfro er Menter a Datblygu (PLANED) ac Antur Cwm Taf Tywi (ACTT).

Amcanodd y prosiect gynorthwyo cymunedau yn Sir Benfro a Sir Gâr i ddatgelu a dehongli eu hanes ynglyn â Therfysgoedd Beca.

Ariannwyd Bro Beca gan Fwrdd Croeso Cymru, Gronfa Amcan 1 yr Undeb Ewropeaidd a Chronfa RGTCG.

Mae Prosiect Bro Beca yn parhau yn Sir Benfro o dan Raglen Naws am Le PLANED, ariennir gan Gronfa Gweithredu dros Gymunedau Gwledig (GGG) Llywodraeth Cynulliad Cymru.