Y Terfysgoedd Beca

Ar Fehefin y 6ed 1839, dinistriwyd y dollborth yn Efailwen, a llosgwyd y tolldy. Ni ddarganfuwyd pwy oedd y troeseddwyr, gan fod y rhai a gymerodd ran yn y weithred wedi duo eu gwynebau a gwisgo dillad menywod.

Ymosodwyd ar y dollborth a’r ty yn Efailwen ddwywaith o fewn dau fis. Sbardunodd yr ymosodiadau gyfres o ddigwyddiadau tebyg mewn nifer o gymunedau yn Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin, sef yr hyn a elwir yn Derfysgoedd Beca.

Daeth Merched Beca “yn symbolaeth o’r werin bobl â orthrymwyd gan anghyfiawnder dynol a’r ymdrech gan ddynion a menywod yn erbyn tlodi didostur… ac ar yr adegau hynny teimlent hwy fel meibion a merched Beca, ac felly y bendithiwyd Beca, a fu’n gyfrifol am feddiannu clwydi eu gormeswyr.”

David Williams, The Rebecca Riots, argraffwyd 1971.

Bu Terfysgoedd Beca yn fynegiant pwerus o hunaniaeth ddiwylliannol unigryw y gymuned, a pharhau gwna delwedd Beca i dreiddio drwy profiad y rhai sy'n byw yma heddiw.

Bywyd yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro yn y 1830au a’r 1840au

Dau gan mlynedd yn ôl amaethyddiaeth oedd prif ddiwydiant Cymru. Roedd bywyd yng nghefn gwlad yn galed a chyntefig. Nifer fechan iawn oedd yn medru darllen ac ysgrifennu.

Bu nifer o gwynion am y sefydliad:
• Y system o weinyddu cyfiawnder gan mai’r dosbarth breintiedig, y tirfeddiannwyr, oedd yr ynadon.
• Cau tir comin
• Sefydlu’r tlotai
• Pobl yn ddibynnol ar yr un defnyddiau prin wrth i boblogaeth dyfu
• Hawlio arian i gadw’r tlotai, trethu’r eglwysi a’r tollbyrth.

Sefydlu Ffyrdd tollau

Prif darged Beca oedd tollbyrth yr Ymddiriedolaethau Tyrpeg ac er fod ganddyn nhw gwynion eraill, y tollbyrth fu canolbwynt yr ymgyrch; roeddynt yn codi tâl ar ffermwyr am ddefnyddio’u ffyrdd, a golyga hyn bod cludiant yn ddrud iawn. Roedd ffermwyr eisoes yn dlawd a’u rhenti’n uchel.

Cafodd cwmniau eu sefydlu gan ddeddfau Seneddol yn ystod y ddeunawfed ganrif i alluogi buddsoddwyr preifat i ysgwyddo’r baich o ofalu am y ffyrdd, ar yr amod eu bod yn cael codi toll ar deithwyr wrth iddynt hwy fynd trwy’r clwydi ar draws y ffyrdd. Bu’r drefn hon mewn bodolaeth ledled Prydain eisoes; ond yng Ngorllewin Cymru fe gafodd sawl cwmni bychan ei sefydlu, er enghraifft Ymddiriedolaeth Hendygwyn. Er mai dim ond rhyw un rhan o bump o’r rhwydwaith oedd yn eu meddiant, roedd y clwydi yn cael eu hadeiladu ar y prif-ffyrdd, yn aml ger y cyffyrdd pwysicaf.

Yn aml iawn, roedd gweinyddiad y Cwmniau Tyrpeg yn ddiffygiol tu hwnt. Doedd gan y cyhoedd fawr o ffydd yn y Cwmniau Tyrpeg oherwydd bod safon y ffyrdd, er gwaetha’r tollau oedd yn cael eu talu, mor isel ag erioed.

Bygythiad o godi tollau

Dechreuodd digwyddiadau Beca yn Haf 1839 oherwydd gweithredoedd amhoblogaidd Cwmni Tyrpeg Hendygwyn a oedd yn gyfrifol am gynhaliaeth yr heolydd yn yr ardal. Roedd yr heol o Efailwen ym mhlwyf Llandissilio i’r de heibio Arberth tuag at yr odyn galch yn Yr Eglwys Lwyd yn un o’r heolydd a restrwyd yn neddf 1791 a ddaeth a’r Ymddiriedolaeth i rym. Ychwanegwyd yr heol o Blas Maesgwyn yn Llanboidy hyd at San Clêr pan ail ysgrifennwyd y Ddeddf yn 1832. Tan yma, nid oedd yr heolydd hyn wedi’u gwella gan yr Ymddiriedolaeth ac nid oedd clwyd ar yr un ohonynt. Er hynny, am resymau ariannol, penderfynodd Ymddiriedolaeth Hendygwyn ar 24ain Ionawr 1839 i adeiladu pedair tollborth newydd yn cynnwys Efailwen a Maesgwyn.

Ffermwyr wedi cyrraedd pen eu tennyn

Roedd y ffermwyr yn yr ardal wedi cael sawl cynhaeaf gwael, roeddynt yn dlawd ac yn teimlo’n anobeithiol gyda’r newyddion o gostau toll, a phenderfynodd y ffermwyr i wneud yr unig beth oedd yn agored iddynt. Gweithredodd cymuned Efailwen yn gyflym ac yn effeithiol.

Ar noson y 13eg o Fai 1839, dim ond un wythnos ar ôl i’r glwyd gael ei chodi, dinistrwyd hi yn Efailwen a llosgwyd y tolldy. Am 10.30 y nos ar y 6ed o Fehefin daeth tyrfa o tua 300 o bobl wedi’u gwisgo mewn dillad menywod a’u gwynebau wedi’u duo at y glwyd yn Efailwen a’i dinistrio am yr ail waith.

Ymateb Ymddiriedolaeth Hendygwyn

Gyda gwrthwynebiad o’r fath, beth fedrai Ymddiriedolaeth Hendygwyn ei wneud?
Cynhaliwyd cyfarfod brys o’r Ymddiriedolaeth yn nhafarn y Blue Boar yn San Clêr ar y 23ain o Orffennaf 1839, lle roedd llawer o Ynadon yn bresennol. Yn fuan wedyn, diddymwyd y Ddeddf a greodd y pedair clwyd newydd. Gorffennwyd y cyffro, roedd Beca wedi trechu.

Paham y gelwid y gwrthdaro yn Derfysgoedd Beca?

Mae yna lawer o ddamcaniaethau paham y cafodd yr enw Beca ei ddewis fel arweinydd y terfysgoedd. Yn ôl chwedl lleol y Beca cyntaf oedd Thomas Rees a oedd yn ffermio tyddyn o’r enw Carnabwth ym mhlwyf Mynachlogddu. Dyweder iddo fenthyg dillad oddi wrth “Rebecca Fawr” o Langolman ac efallai mai dyma’r ffordd y cafodd yr enw. Mewn adeg grefyddol mae’n debygol bod yr enw wedi dod o ran o Lyfr Genesis, Pennod 24, Adnod 60 - “Ac a fendithiasant Rebeccah, ac a ddywedasant wrthi, Ein chwaer wyt, bydd di fil fyrddion,ac etifedded dy had Borth (tollbyrth) ei gaseion”.

Gweithred gyntaf Beca

Ysgubor ar fferm Glyn Saith Maen, Llangolman oedd y man cyfarfod cyntaf. Yr unig dystiolaeth sydd gennym am ran Twm yn y terfysgoedd yw llafar gwlad lleol. Dim ond un hen wr a gafodd ei restio gan yr awdurdodau ar y pryd ac mae’n ymddangos na fu Twm Carnabwth yn ymwneud ag ymgyrch Beca ar ôl hynny.

Twm Carnabwth

Roedd yn gymeriad lliwgar a’i ymddygiad yn ehangu o wr crefyddol iawn i rhywun anfad. Roedd yn adroddwr pwnc heb ei ail ond eto i gyd roedd yn enwog fel bocsiwr mewn ffeiriau yn Siroedd Penfro, Aberteifi a Chaerfyddin. Mae Twm Carnabwth wedi’i gladdu ym mynwent Capel y Bedyddwyr Mynachlogddu.

Beca’n ail gychwyn

Bu heddwch rhyfedd ac anesmwyth yn dilyn Efailwen, mae’n debyg oherwydd i’r ymosodiadau lwyddo; ni chafodd y clwydi a ddinistriwyd eu hailadeiladu. Ond gosododd Efailwen gynsail i eraill. Pan godwyd clwyd y Mermaid ar gyffordd Ymddiriedoliaethau y Prif Gwmni a Hendygwyn yn nhref San Clêr gan y Brif Ymddiriedolaeth a olygai y byddai’n rhaid i ffermwyr dalu ddwy waith o fewn milltir, buan iawn dinistrwyd y glwyd ar 18fed o Dachwedd 1842. Dinistrwyd clwydi eraill hefyd. Anfonwyd catrawd ond roedd y Beca’n dal i weithredu.

Y Ceffyl Pren

Wrth glwyd Pwll Trap chwaraewyd defod Y Ceffyl Pren, sef hen arferiad gwerin Cymreig o arddangos delw o ‘elyn’ i’r gymdeithas yn gyhoeddus. Casglodd tyrfa fawr, wedi’u gwisgo mewn gwahanol wisgoedd, eu gwynebau wedi duo fel na chaent eu hadnabod, gyda’u harfau arferol a cherdded tuag at y glwyd ym Mhwll Trap. Yn ystod yr ymosodiadau, byddai un ffermwr yn chwarae rhan Beca ac yn arwain, gyda’r lleill yn ei ddilyn fel Merched neu Blant Beca. Arhosodd pawb o fewn llathenni a dyma Beca – yn grwm, yn gloff a phwyso fel hen wraig ar ei ffon ddraenen ddu – yn cerdded tua’r glwyd. Gan ymddangos yn ddall, mae’n ymestyn ei ffon ac yn cyffwrdd â’r glwyd.

Beca: (yn teimlo’r gât gyda’i ffon) – “plantos mae rhywbeth wedi ei osod yma! Dwi methu mynd ymlaen.”

Merched: “Beth sy’ ’na mam? Ni ddylai fod dim yn dy rwystro.”

Beca: “Dwi ddim yn gwybod blantos. Dwi’n hen ac yn methu gweld yn dda.

Merched: “A ddylwn ni ei symud o’r ffordd mam?”

Beca: “Aroswch; gadedwch i mi weld (yn teimlo’r gât gyda’i ffon). Mae fel petai gât fawr wedi’i rhoi ar draws yr hewl i rwystro eich mam.”

Merched: “Mi dorrwn hi lawr mam. Ni ddylai dim yn dy rwystro di ar dy taith.”

Beca: “Na; gad i ni weld, efallai galla’i ei agor (yn teimlo’r clo). Na blantos. Mae wedi cael ei bolltio a’i chloi a dwi’n methu mynd ymlaen. Beth wnawn ni?”

Merched: “Mae rhaid ei thynnu i lawr mam. Mae rhaid i ti a’th blant fynd heibio.”

Beca: “Bant a hi te fy mhlant. Does dim hawl iddi fod yma.”

Dangosodd fel pe byddai yn methu credu na allai fynd ymlaen.
Chwalwyd a llosgwyd y glwyd o fewn deng munud.

Beca’n ymweld â Chaerfyrddin

Ymledodd yr helynt gyda niferoedd y tollbyrth a ddrylliwyd yn cynyddu a daeth gweithredoedd arall yn ran o helyntion Beca.

Roedd y mwyafrif o’r farn na fyddai Beca’n meiddio dod i’r dref ond ar nos Wener, 26ain o Fai 1843 ymosododd 300 o ferched ar glwyd Ymddiriedolaeth Caerfyrddin a Chastell Newydd Emlyn yn Heol Dwr.

Roedd Caerfyrddin erbyn hyn mewn cyflwr o banic. Roedd y wlad o amgylch tu hwnt i reolaeth yr ynadon; eu hawdurdod sifil yn destun gwawd. Cafodd clwydi ledled Sir Gaerfyrddin eu dinistrio yn ystod yr wythnos ddilynol gan gynnwys y rhai yn Llandeilo, Castell Newydd Emlyn a Phenbre.

Protest Fawr

Ym mis Mehefin 1843 gwelwyd un o ddigwyddiadau mwya’r Mudiad, sef gorymdaith mewn i Gaerfyrddin yn ngolau dydd er mwyn hysbysu cwynion Beca.
Daeth torf o dros bedair mil ynghyd ger y ‘Plough and Harrow’ cyn gorymdeithio i Gaerfyrddin dan arweiniad ‘Beca’ i gyfeiliant seindorf, gyda baneri’n datgan:

“Cyfiawnder a charwyr Cyfiawnder ydym ni oll” ac eraill fel Rhyddid a Bwyd”; “Tollau rhydd a rhyddid”.

Ar hyn carlamodd mintai o ddeugain o filwyr y ‘4th Dragwns’ dan arweiniad Uwchgapten Parlby, i’r Tloty, gan chwifio eu cleddyfau yn yr awyr a rhwystro’r ffordd allan. Gwasgarodd y dyrfa ond cafodd tua cant ohonynt eu dal.

Dihangodd ‘Beca’ ei hun drwy adael ei geffyl a dringo dros fur y Tlotdy. Honnodd Alcwyn Evans mai Michael Bowen o Drelech oedd Beca, ac mai ef oedd wedi bod yn Heol Dwr.

Llundain yn ymholi

Yn sgíl y cyhoeddusrwydd a gafodd ei greu gan y gwrthdystiad yng Nghaerfyrddin, anfonodd “Y Times” ei ohebydd ei hun T C Foster, yno. Cyrhaeddodd Caerfyrddin ar 22ain o Fehefin ac ar yr un diwrnod rhoddwyd milwyr yr ardal dan reolaeth y Cyrnol J F Love. Y trydydd person i gyrraedd ar 22ain Mehefin oedd y Cyrnol George Rice Trevor, AS, Dirprwy Raglaw Sir Gaerfyrddin, a oedd wedi dychwelyd o Lundain i gymryd yr awennau oddi ar ei dad, oedd yn wael.

O fewn ychydig o ddyddiau roedd Foster wedi mynd ati i ddeall rhesymau sylfaenol yr helyntion yn hytrach na gwarthnodi’r terfysgwyr fel ‘dihirod tu hwnt i’r gyfraith’ fel y gwnaeth y ‘Carmarthen Journal’

Gweithredu i dawelu’r dyfroedd

Felly, mewn llai nag wythnos ar ôl gwrthdystiad Caerfyrddin, ychwanegwyd agwedd hollol wahanol i’r helyntion gan y Cyrnol Love, T C Foster a’r Cyrnol Trevor, y prif ynad. O hyn ymlaen cafwyd mwy o drefn ar y modd yr ymdriniwyd â’r terfysgoedd. Roedd y tri unigolyn yma i chwarae rhan bwysig yn hanes Beca yn y tymor hir. Er hynny, fe barhaodd yr ymosodiadau fel arfer am y tro.

Yn Awst 1843 sefydlwyd archwiliaid rhagarweiniol gan y Swyddfa Gartref ac ar ddydd Llun, 30ain Hydref agorodd Comisiwn Ymchwiliad eu gweithrediadau yng Nghaerfyrddin a dechreuwyd cymryd tystiolaeth.

Beca’n gweinyddu cyfiawnder lleol

Nododd y Swyddog oedd yn gyfrifol am y milwyr yng Nghorllewin Cymru ym mis Gorffennaf 1843 bod niferoedd mawr o weithwyr o Ferthyr a Dowlais wedi dod mewn i’r Sir a’u bod yn annog drygioni. Daeth gweithredoedd Beca yn ran o gyfiawnder lleol. Enghraifft o hyn yw bod tyddyn wedi’i losgi yng Ngwynfe yn mis Medi 1843. Mae straeon eraill am Becca’n gorfodi llanciau i briodi eu cariadon ar ôl i’r merched ganfod eu hunain yn feichiog. Mae’n ymddangos fod Beca’n barod i weithredu os oedd yn credu fod yna achos cyfiawn i wneud hynny. Fe allai hyn olygu ymosod ar darged a oedd yn cynrychioli cwyn gan y Gymuned, neu ymyrryd mewn anghydfod neu ddadl breifat.

Beca allan o reolaeth

Wrth i’r mudiad ymledu fwy i ddwyrain Sir Gaerfyrddin tuag at yr ardaloedd diwydiannol, dechreuodd pethau fynd yn fwy ffyrnig a’r awdurdodau yn fwy pendant. Yn wir, lladdwyd ceidwad tollborth yr Hendy, Sarah Williams, ym mis Medi.

Yn y cyfnod yma gwelwyd un o garfanau mwyaf gweithgar mudiad Beca lle fyddai’r arweinwyr yn cyfarfod yn nhafarn y “Stag and Pheasant” yn Pump Heol gan gynnwys John Jones (Shoni Sgubor Fawr) a David Davies (Dai’r Cantwr). Gyda’i gilydd fe arweiniodd y ddau amryw o ymosodiadau yn yr ardal, ond nid yr un oedd eu cymhellion hwy â arweinyddion cynnar Beca, gyda chynnydd mewn defnydd o drais, a’u parodrwydd i dderbyn ‘cytundebau’ i ddatrys helyntion preifat.

Yn dilyn tystiolaeth a roddwyd yn erbyn y ddau, cyhoeddwyd gwarant i arestio’r terfysgwyr. Cynhaliwyd yr achos yng Nghaerfyrddin ac alltudiwyd Shoni am weddill ei oes a Dai am ugain mlynedd, ond fe adawodd y ddau y doc dan chwertin.

Dioddefaint arwr y werin

Daeth gwybodaeth i law ynad Llanelli, William Chambers ar 6fed o Fedi fod Beca’n mynd i daro clwydi Pontarddulais a’r Hendy y noson honno. Aeth â milwyr gydag ef i ymguddio ger pont Hendy. Cymerodd Capten Napier hanner dwsin o blismyn a thri ynad i Bontarddulais o Abertawe. Rhuthrodd tri o’r terfysgwyr mwyaf blaengar at yr heddlu gan danio’u gynnau, ond fe saethwyd eu ceffylau a gwasgarodd y terfysgwyr mewn anhrefn. Cafod ‘Beca’ ei ddal ynghyd â chwech arall. Yn naturiol ddigon dangoswyd cryn ddiddordeb fod un o arweinwyr y Beca yn y ddalfa. John Hughes neu Jac Ty-isha fel ei gelwid, oedd y Beca a daeth y terfysg yma yn un o helyntion pwysicaf y mudiad.

Apwyntiwyd comisiwn arbennig gan y Llywodraeth i roi’r carcharorion hyn ar eu prawf a symudwyd yr achos i Gaerdydd am fod y teimladau mor gryf yn Abertawe.

Cafodd y carcharorion gymorth a chyfarwyddyd ychwanegol gan y Radical lleol a’r Siartydd Mr Hugh Williams, y cyfreithiwr o Gaerfyrddin. Yn groes i ewyllys Hugh Williams plediodd Jac yn ddieuog i’r cyhuddiadau yn ei erbyn, y cyntaf o fod yn gyfrifol am saethu Captain Napier, Prif Gwnstabl Morgannwg, gyda’r bwriad o’i lofruddio. Dyfarnwyd John Hughes yn euog, ond argymhellodd y rheithgor ddangos trugaredd tuag ato o ystyried ei gymeriad ddilychwin. Er bod sawl deiseb wedi’u hanfon ar ran Jac gan gynnwys un wrth ei fam a anfonwyd i’r Frenhines Fictoria, ni ostyngwyd ei ddedfryd.

Talodd yn ddrud am ei ran pan ei dedfrydwyd i ugain mlynedd o alltudiaeth yn Nhasmania.

Cyfarfodydd i drafod cwynion

Digwyddiad a dyfodd i fod yn fwy cyffredin yn ystod 1843, oedd y cyfarfodydd a oedd yn cael eu cynnal gyda’r nos a byddai’n gyfle i fynegu barn ynglyn â phroblemau cefn gwlad a chynnig gwahanol ffyrdd o’u datrys. Roedd rhai o’r cyfarfodydd yn cael eu cynnal mewn pentrefi fel yr adroddwyd yn y Times. Un o’r cyfarfodydd mwyaf a welwyd oedd ar Fynydd Sylen uwchben Cwm Gwendraeth ar 25ain o Awst 1843 ac un arall ar Fynydd Mawr, Llyn Llech Owain ar 13eg o fis Medi. Un o’r areithwyr pwysicaf oedd Hugh Williams y cyfreithiwr o Gaerfyrddin a oedd eisoes yn gefnogwr amlwg o Beca. Condemniodd y defnydd o drais, ac argymhellodd y dylid anfon deiseb at y Frenhines.

Pwy Oedd Beca?

Bu swyddogaeth Hugh Williams yn hanes y Beca yn ddadleuol erioed. Y farn boblogaidd amdano yw mai ef oedd ‘symbylydd ac arweinydd dirgel’ y mudiad. Amddiffynnodd derfysgwyr Beca a ddaeth o flaen yr Ynadon. Cynorthwyodd hefyd i amddiffyn y Siartwyr a gafodd eu dal yn Llanidloes yn 1839. Roedd yn Siartydd brwd a fynychodd Gynhadledd 1838 fel cynrychiolydd Caerfyrddin. Ei frawd-yng-nghyfraith oedd Richard Cobden, arweinydd y mudiad i ddileu y Deddfau Yd. Bu’n bresennol yn aml yng nghyfarfodydd Beca, weithiau fel cadeirydd. Ym mhob un o’r cyfarfodydd er ei fod yn deall cwynion y terfysgwyr roedd bob tro’n siarad yn erbyn trais ac o blaid newid gwleidyddol a heddychlon. Honnodd mai ef oedd un o’r rhai cyntaf i gymryd sylw o broblem y tollbyrth ym 1838.

Mewn llythyr gan y Cyrnol Love i’r Swyddfa Gartref rhoddwyd y bai ar Hugh Williams am annog defnyddio’r ‘ceffyl pren’ drwy honni nad oedd yn anghyfreithlon. Cred rhai mai traddodiad y ceffyl pren oedd wrth wraidd mudiad Beca.

Cyfiawnder a charwyr Cyfiawnder ydym ni oll

Protest oedd ‘Beca’ yn erbyn sawl achos o galedi a oedd wedi amharu ar drefn draddodiadol bywyd yng Ngorllewin Cymru. Adwaith ydoedd i’r hyn a oedd yn cael ei ystyried yn anghyfiawnder, gan ddilyn patrwm a osodwyd gan draddodiad y ‘ceffyl pren’. Am gyfnod o leiaf roedd ‘Beca a’i merched’ yn rhyw fath o ‘gyfiawnder’ naturiol hyd nes i’w gweithredoedd ddenu yn gyntaf radicaliaid a oedd yn fygythiad peryglus i’r gymdeithas, ac yn ail, sylw’r llywodraeth a oedd yn barod i gyfaddawdu a datrys rhai o’r cwynion mwyaf difrifol. O ganlyniad, fe ddiflannodd Beca gan aros yn atgof balch yn etifeddiaeth y Cymry.

Cychwynnodd Bro Beca yn 2002 fel prosiect ar y cyd rhwng Rhwydwaith Gweithredu Lleol Sir Benfro er Menter a Datblygu (PLANED) ac Antur Cwm Taf Tywi (ACTT).

Amcanodd y prosiect gynorthwyo cymunedau yn Sir Benfro a Sir Gâr i ddatgelu a dehongli eu hanes ynglyn â Therfysgoedd Beca.

Ariannwyd Bro Beca gan Fwrdd Croeso Cymru, Gronfa Amcan 1 yr Undeb Ewropeaidd a Chronfa RGTCG.

Mae Prosiect Bro Beca yn parhau yn Sir Benfro o dan Raglen Naws am Le PLANED, ariennir gan Gronfa Gweithredu dros Gymunedau Gwledig (GGG) Llywodraeth Cynulliad Cymru.